Πολιτική και Δίκαιο - Βιβλίο Μαθητή
Πολιτική και Δίκαιο 1.2. Πόλις – πολίτης – πολιτική Επιστροφή στην αρχική σελίδα του μαθήματος
Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ
1.1. Τι σημαίνει πολιτική – Η ελληνική καταγωγή της
1.2. Πόλις – Πολίτης – Πολιτική
1.3. Οι ιδιότητες του πολιτικού
1.4. Πολιτική κοινωνικοποίηση
ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ ΠΟΥ ΖΗΤΟΥΝ ΑΠΑΝΤΗΣΗ
  • Ποια θέματα θεωρούνται πολιτικά; ΄Οσα αφορούν την κοινότητα ή
    μήπως και το άτομο στην ιδιωτική του ζωή;
  • Υπάρχει πολιτική απάθεια σήμερα, αν ναι, γιατί και ποια πρόταση υπάρχει για την αντιμετώπισή της;
  • Ποιος είναι ο ρόλος των πολιτικών στη διαμόρφωση της στάσης μας απέναντι στην πολιτική;
  • Τι είναι η πολιτική κοινωνικοποίηση και πώς προωθείται μέσα στο σχολείο;
ΛΕΞΕΙΣ - ΚΛΕΙΔΙΑ
1.1. Tι σημαίνει πολιτική – Η ελληνική καταγωγή της

 Πολιτική σημαίνει δράση. Συζήτηση και ανταλλαγή απόψεων. Προώθηση αιτημάτων. Διαμόρφωση αποφάσεων. Για παρά- δειγμα: ποιος θα ασκήσει την εξουσία; Με ποιον τρόπο; Πώς θα διανεμηθεί ο πλούτος σε μια κοινωνία; Να διοργανώσουμε ολυμ- πιακούς αγώνες; Να κατασκευάσουμε μετρό, πάρκα, σχολεία; Πού θα βρούμε τα κονδύλια; Είναι δυνατόν να συμφωνήσουμε, όταν οι απόψις για όλα αυτά τα ζητήματα (και άπειρα άλλα τέτοια) είναι τόσες, όσοι και οι άνθρωποι που τις υποστηρίζουν; Είναι δυνατόν να συντονίσουμε τη δράση μας, παρόλο που τα συμφέροντά μας μπορεί και να συγκρούονται; Δύσκολο εγχείρημα, σίγουρα. Αυτό όμως καθιστά και την ενασχόληση με την πολιτική συναρπαστική.

 Σημειώστε λοιπόν τον ορισμό: Πολιτική είναι η συντονισμένη δράση ατόμων ή κοινωνικών ομάδων με σκοπό να πετύχουν στόχους που αφορούν το κοινωνικό σύνολο. Με την πολιτική οι άνθρωποι οργανώνουν την κοινωνική τους συμβίωση. Συμμετέχουν σε μια δημόσια διαδικασία, προκειμένου να αντιμετωπίσουν προβλήματα που αφορούν κοινωνικές ομάδες ή το κοινωνικό σύνολο.

 Από τον ορισμό που δώσαμε για την πολιτική προκύπτουν τα εξής ζητήματα: 

  •  Με ποια θέματα ασχολείται η πολιτική; Τι εννοούμε, όταν λέμε ότι η πολιτική αποτελεί δημόσια διαδικασία; Σημαίνει ότι αναφέρεται στην ενασχόληση με «τα κοινά», τα «δημόσια πράγματα». Πρόκειται για τα θέματα που κατ’αρχήν σχετίζονται με το κράτος, τη συγκέντρωση πόρων (π.χ. μέσω της φορολογίας), τη διαχείριση και την επένδυσή τους, ανάλογα με τις αποφάσεις των οργάνων της δημόσιας εξουσίας. Η πολιτική αφορά, λοιπόν, κατ’εξοχήν την άσκηση δημόσιας εξουσίας και τις σχέσεις κράτους – πολιτών.

 Τα «κοινά», τα «δημόσια πράγματα» αντιδιαστέλλονται με τα θέματα που αφορούν την ιδιωτική σφαίρα, όπου το άτομο διαχειρίζεται, χωρίς την παρέμβαση του κράτους, διάφορες υποθέσεις της ζωής του και αναπτύσσει την προσωπικότητά του σε διάφορους τομείς, π.χ. στην οικογένεια, τις κοινωνικές σχέσεις, την καλλιτεχνική δημιουργία.

 Ποια είναι όμως η σχέση της πολιτικής με την ιδιωτική σφαίρα; Ποιο είναι το όριο μεταξύ δημόσιας και ιδιωτικής σφαίρας και πώς οριοθετείται το «πεδίο δράσης» της πολιτικής;

 Η απάντηση στο ερώτημα αυτό δεν είναι δεδομένη. Εξαρτάται από τις συλλογικές αξίες μιας κοινωνίας και κυρίως από το νόημα που δίνουμε στην έννοια της ελευθερίας. Πότε θεωρούμε, ότι είμαστε αληθινά ελεύθεροι; Θα απαντήσετε ίσως, «ελεύθεροι είμαστε, όταν κανένας δεν επεμβαίνει στη δράση μας, όταν κανένας δεν μας εμποδίζει να εκπληρώνουμε τους στόχους μας». Αρκεί όμως αυτό;

Εικόνα
  Nίκος Γ α β ρ ι ή λ Πεντζίκης, Άνθρωπος με τα χέρια στις τσέπες, 1958, Εκδ. Δημοτικής Πινακοθήκης Θεσ/νίκης ΕΛΝΤΕΡΣ (συντονιστής της ολλανδι- κής τηλεόρα- σης):

Ας προχωρήσουμε τώρα στο δεύ- τερο μέρος της συζήτησής μας, στην πολιτική. Πρώτα θα ήθελα να ρωτήσω τον κ. Φουκό για ποιο λόγο ενδιαφέρεται τόσο για την πολιτική […]

ΦΟΥΚΟ (σύγχρονος Γάλλος φιλόσοφος): «Η ερώτησή σας είναι: γιατί ενδιαφέρομαι τόσο για την πολιτική. Αν ήθελα να σας απαντήσω πολύ απλά, θα σας έλεγα: γιατί να μην ενδιαφέρομαι; Μ’ άλλα λόγια, ποια τυφλότητα, ποια κωφότητα, ποια πυκνότητα ιδεολογίας θα έπρεπε να βαραίνει πάνω μου ώστε να με εμποδίζει να ενδιαφέρομαι για το πιο κρίσιμο ίσως θέμα της ύπαρξής μας, δηλαδή για την κοινωνία μέσα στην οποία ζούμε, τις οικονομικές σχέσεις μέσα στις οποίες λειτουργεί και το σύστημα της εξουσίας που ορίζει τις κανονικές μορφές, τα κανονικά επιτρεπτά και τις κανονικές απαγορεύσεις της διαγωγής μας. Η ουσία της ζωής μας συνίσταται, σε τελική ανάλυση, στην πολιτική λειτουργία της κοινωνίας στην οποία βρισκόμαστε.
Γι’ αυτό δεν μπορώ ν’ απαντήσω στο ερώτημα «γιατί θα ‘πρεπε να ενδιαφέρομαι»· μπορώ μόνο ν’απαντήσω ρωτώντας γιατί δεν θα ’πρεπε να ενδιαφέρομαι;»

Μισέλ Φουκό, Ανθρώπινη φύση: δικαιοσύνη εναντίον εξουσίας. Η μικροφυσική της εξουσίας, Μτφρ.–σχόλια Λίλα Τρουλινού, Εκδ. Ύψιλον/βιβλία, Αθήνα , 1991.


Με άλλα λόγια, αρκεί, για να λέγομαι ελεύθερος άνθρωπος, να μου αναγνωρίζει το κράτος ένα ελεύθερο πεδίο δράσης, στο οποίο να μπορώ π.χ. να επιλέγω το επάγγελμα της αρεσκείας μου ή την επιστήμη που μ’ ενδιαφέρει ή να ασχολούμαι με τον αθλητισμό; Μήπως η ελευθερία μου αυτή στερείται νοήματος, αν υπάρχει ανεργία και δεν μπορώ να βρω δουλειά, ή αν οι σπουδές είναι υποβαθμισμένες και οι δημόσιες υποδομές ανεπαρκείς; Με αυτή την έννοια, ακόμα και οι προσωπικές επιλογές που γίνονται στην ιδιωτική μας ζωή και που σχετίζονται με την ανάπτυξη της προσωπικότητάς μας, μπορεί να έχουν πολιτική σημασία και να τίθενται ως αιτήματα προς την εκάστοτε πολιτική εξουσία.

  •  Ποια είναι τα εργαλεία της πολιτικής; Η συναίνεση, η εξομάλυνση, η διαπραγμάτευση – όχι όμως η βία. Γι’αυτό τον λόγο άλλωστε, η πολιτική ονομάζεται και «τέχνη του εφικτού». Όταν λέμε ότι επιτεύχθηκε «πολιτική λύση» σε ένα ζήτημα, δεν εννοούμε απαραίτητα ότι επιτεύχθηκε ο αρχικός στόχος που είχαμε στο μυαλό μας, μπορεί να χρειάστηκε να υποχωρήσουμε και να συμβιβαστήκαμε με κάτι λιγότερο, αποφύγαμε όμως τη σύγκρουση και διευθετήσαμε ειρηνικά μια διαφορά. Μπορούμε εν τέλει να συνεργαστούμε, να προχωρήσουμε μπροστά.
  •  Πώς γίνονται πράξη οι πολιτικές αποφάσεις; Με την εισαγωγή κανόνων. Αυτό είναι το σημείο, στο οποίο η Πολιτική συναντά το Δίκαιο.Το Δίκαιο είναι ένα σύνολο δεσμευτικών κανόνων που ρυθμίζουν την κοινωνική συμπεριφορά. Η επιβολή των κανόνων αυτών είναι απόρροια συγκεκριμένων πολιτικών επιλογών (π.χ. η Κυβέρνηση επιθυμεί να μειώσει τα αυτοκινητιστικά ατυχήματα, γι’αυτό προωθεί στη Βουλή για ψήφιση αυστηρές ρυθμίσεις του Κώδικα Οδικής Κυκλοφορίας).

 Κατά συνέπεια, το Δίκαιο είναι αδύνατο να νοηθεί ανεξάρτητα από την πολιτική. Από την άλλη πλευρά, το Δίκαιο είναι αυτό που ορίζει πώς ασκείται η πολιτική εξουσία, ποια είναι τα όριά της, πώς λαμβάνονται οι αποφάσεις από τα αρμόδια πολιτειακά όργανα, πώς διεξάγεται η πολιτική διαδικασία.

 Η λέξη πολιτική ετυμολογικά προέρχεται από τη λέξη πόλις, την αρχαία πόλη – κράτος. Η πολιτική σχετίζεται με τις υποθέσεις της πόλεως. Στο ερώτημα «ποιος βίος είναι προτιμότερος, εκείνου που συμμετέχει στην πολιτική και κοινωνική ζωή της πόλης ή εκείνου που ζει απαλλαγμένος από πολιτικές και κοινωνικές υποχρεώσεις», ο Αριστοτέλης απαντά ότι η αρετή από μόνη της δεν αρκεί. όποιος την έχει, χρειάζεται να έχει και τη δύναμη να κάνει όσα πρέπει. Η συμμετοχή των πολιτών στα «κοινά» αποτελεί δικαίωμα και υποχρέωση ταυτόχρονα. Όποιος δεν συμμετέχει θεωρείται άχρηστος, «ιδιώτης» με την αρχαιοελληνική έννοια του όρου (πρβλ. idiot).

Εικόνα

Αuguste Rodin, Ο σκεπτόμενος, Παρίσι.

«Η επιθυμία μου να αυτοκυβερνώμαι ή, τουλάχιστον, να συμμετέχω, στη διαδικασία ελέγχου της ζωής μου, μπορεί να είναι τόσο βαθιά και τόσο έντονη, όσο και η επιθυμία μου να διαθέτω ένα πεδίο ελεύθερης δράσης».

Isaiah Berlin, Τέσσερα δοκίμια περί ελευθερίας, Μτφρ. Γιάννης Παπαδημητρίου, Εκδ. Scripta, 2001.

Πολιτεία και κράτος: δύο σημαντικοί ορισμοί: 

«Ο όρος ‘πολιτεία’, με ρίζα του τον όρο και την έννοια της (αρχαίας) πόλης, παραπέμπει στο συνολικό φαινόμενο της οργανωμένης κοινωνικής συμβίωσης. […] Ο όρος ‘κράτος’, όπως ολοκληρώθηκε εννοιολογικά μέσα στο ιστορικό γίγνεσθαι, δεν χαρακτηρίζει το συνολικό φαινόμενο της έννομης συμβίωσης των ανθρώπων σε ένα οργανωμένο σύνολο, αλλά μόνο το εξουσιαστικό φαινόμενο στη θεσμική του διάσταση. Είναι λοιπόν σωστό, τον όρο κράτος να τον χρησιμοποιούμε όταν αναφερόμαστε μόνο στην έννομα οργανωμένη κρατική εξουσία.
 Το ‘κράτος’ […] είναι ένα από τα στοιχεία της ‘πολιτείας».

Δημήτρης Θ. Τσάτσος, «Ευρωπαϊκή Συμπολιτεία: Για μια Ευρωπαϊκή Ένωση των Κρατών, των Λαών, των Πολιτών και του Ευρωπαϊκού Συνταγματικού Πολιτισμού» Εκδ. Λιβάνη, 2007, Αθήνα.