Πολιτική και Δίκαιο - Βιβλίο Μαθητή
6.4. Πολιτική άμυνα και πολιτική προστασία 7.2. Πολιτικά συστήματα Επιστροφή στην αρχική σελίδα του μαθήματος
ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΔΥΝΑΜΙΚΗ
7.1. Εξουσία και πολιτική εξουσία
7.2. Πολιτικά συστήματα
7.2.1.Φιλελευθερισμός – Καπιταλισμός
7.2.2.Σοσιαλισμός – Κομμουνισμός
7.3. Τα πολιτικά κόμματα
7.4. Η τοπική αυτοδιοίκηση
7.5. Ο συνδικαλισμός
7.6. Κοινή γνώμη και ομάδες πίεσης – συμφερόντων
7.7. Η κοινωνία των πολιτών – Τα κοινωνικά κινήματα
7.8. Φαινόμενα λαϊκισμού – Η προπαγάνδα
ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ ΠΟΥ ΖΗΤΟΥΝ ΑΠΑΝΤΗΣΗ
  • Για ποιον λόγο πειθαρχούν οι πολίτες ενός δημοκρατικού κράτους στην εξουσία;
  • Ποιες είναι οι διαφορές μεταξύ καπιταλισμού και σοσιαλισμού;
  • Ποια σημασία έχουν τα πολιτικά κόμματα για τη λειτουργία της δημοκρατίας;
  • Πώς διαμορφώνεται η κοινή γνώμη;
  • Σε τι διαφέρουν τα κόμματα από τις ομάδες πίεσης- συμφερόντων και τα κοινωνικά κινήματα;
  • Για ποιον λόγο είναι σημαντική η εκλογή των «τοπικών αρχόντων» στους Οργανισμούς Τοπικής Αυτοδιοίκησης;
  • Ποιος είναι ο ρόλος της κοινωνίας των πολιτών;
  • Τι είναι λαϊκισμός και από ποιους παράγοντες ευνοείται;
  • Με ποιους τρόπους ασκείται η προπαγάνδα;
ΛΕΞΕΙΣ - ΚΛΕΙΔΙΑ
7.1. Εξουσία και πολιτική εξουσία

 Η εξουσία είναι συνυφασμένη με τις ανθρώπινες σχέσεις. Ανάμεσα σε αυτόν που ασκεί την εξουσία και σε αυτόν που επηρεάζεται από την άσκησή της υπάρχει σχέση ανισότητας. ο ένας υπερέχει έναντι του άλλου σε έναν ή περισσότερους τομείς (π.χ. οικονομικά, κοινωνικά, συναισθηματικά, γνωσιακά) και καθιστά αυτή την υπεροχή σαφή. Άρα, η εξουσία συνδέεται άρρηκτα με τη δύναμη που έχει κάποιος να επιβάλλει τη βούλησή του σε κάποιον άλλον ή να επηρεάζει τη συμπεριφορά του.
 Η εξουσία μπορεί να ασκείται με τρόπους που εκτείνονται σε ένα ευρύ φάσμα από τον εξαναγκασμό μέχρι τη χειραγώγηση. Σε αυτούς δεν περιλαμβάνεται η ορθολογική πειθώ, γιατί τότε μιλούμε για τη δυνατότητα που έχει κάποιος να επηρεάσει κάποιον άλλον χωρίς απαραίτητα να ασκεί εξουσία. Κρίσιμο είναι, κατά πόσο η βούληση ή η συμπεριφορά αυτού που επηρεάζεται από την εξουσία διαμορφώνεται συνειδητά και ελεύθερα. Αν αυτό δεν συμβαίνει και η εκάστοτε βούληση ή συμπεριφορά διαμορφώνεται λόγω του φόβου μιας τιμωρίας ή λόγω της ανάγκης για ανταμοιβή από κάποιον προφανώς ισχυρότερο, τότε πρόκειται για άσκηση εξουσίας. Δεν είναι βέβαια πάντα εύκολο να διαπιστώσουμε κατά πόσο η βούληση κάποιου διαμορφώθηκε ελεύθερα ή ως αποτέλεσμα άσκησης εξουσίας ή επηρεασμού.
 Όταν η εξουσία ασκείται από το κράτος, γίνεται λόγος για άσκηση κρατικής εξουσίας. Η λέξη κράτος προέρχεται ετυμολογικά από το ρήμα «κρατ-έω, κρατ-ώ» που σημαίνει κυριαρχώ, έχω δύναμη και την επιβάλλω. Η έννοια του κράτους είναι, λοιπόν, συνυφασμένη με τη δύναμη, την εξουσία, την κυριαρχία. Κρατική εξουσία είναι η δυνατότητα του κράτους να επιτάσσει και να εξαναγκάζει σε συμμόρφωση προς τις επιταγές του. Η κρατική εξουσία έχει τους μηχανισμούς που της επιτρέπουν να κάμπτει οποιαδήποτε βούληση της αντιτίθεται. Για παράδειγμα, τις εξωτερικές απειλές κατά της εδαφικής ακεραιότητας το κράτος τις κάμπτει με τις ένοπλες δυνάμεις ενώ τις εσωτερικές απειλές της δημόσιας τάξης και ασφάλειας τις κάμπτει με τις αστυνομικές δυνάμεις.
 Για ποιον λόγο, όμως, πειθαρχούν οι άνθρωποι στην εξουσία του κράτους; Σε ένα δημοκρατικό πολίτευμα, οι άνθρωποι πειθαρχούν, επειδή πιστεύουν ότι έτσι εξυπηρετούνται καλύτερα κάποιοι στόχοι της κοινωνικής συμβίωσης, όπως είναι η ευρυθμία, η ασφάλεια και γενικά η διασφάλιση συνθηκών που θα τους επιτρέψουν να επιδιώξουν τα ατομικά ή συλλογικά τους συμφέροντα.
 Σε μια δημοκρατία, κάθε εξουσία πηγάζει από τον λαό. Η εξουσία δεν αποτελεί «μονοπώλιο» του κράτους, αλλά είναι συνυφασμένη με την κοινωνία. Η δημοκρατικά οργανωμένη κοινωνική συμβίωση επιδιώκει το κοινό καλό. Για τον λόγο αυτόν, λοιπόν, στη δημοκρατία είναι ορθότερο να μιλάμε για πολιτική εξουσία.


Η γνώση της φωτιάς υπήρξε καταλυτική για την ανθρωπότητα. Ο Προμηθέας, ως «εκπολιτιστής ήρωας», σπάει το θεϊκό μονοπώλιο της γνώσης, αντιστέκεται απέναντι στην εξουσία, κλέβει τη φωτιά, ανακατανέμει την ισχύ στον κόσμο:
«Κρυμμένο κρατούν το βιος οι θεοί απ’τους ανθρώπους, […]. Αλλά ο Δίας το ‘κρυψε χολωμένος στην ψυχή του, γιατί τον εξαπάτησε ο στρεψόνοος Προμηθέας. Γι’ αυτό σχεδίασε για τους ανθρώπους βάσανα πικρά. Κι έκρυψε τη φωτιά• αλλ’ αυτήν πάλι ο ευγενής γιος του Ιαπετού κλεμμένη απ’το νοητή Δία την έφερε στους ανθρώπους σε κούφιο καλάμι κρυφά απ’ τον κεραυνόχαρο Δία».
Ησίοδος, Έργα και Ημέραι, Μτφρ. Σωκρ. Σκαρτσής, Εκδ. Κάκτος, Αθήνα 1993.

Εικόνα

Λακωνική κύλικα του 550 π.Χ. Απεικονίζει τον Άτλαντα να σηκώνει στους ώμους του τον ουρανό και το δεσμώτη Προμηθέα που αιμορραγεί από τον αετό του Δία που του σπαράσσει το σώμα (Μουσείο Βατικανού, Ρώμη)

Σκεφτείτε περιπτώσεις από την καθημερινότητά σας, όπου υπάρχουν σχέσεις εξουσίας και εντοπίστε τη φύση της ανισοτιμίας που χαρακτηρίζει τη θέση των εμπλεκόμενων μερών στην εκάστοτε σχέση, π.χ. οικονομική. Συζητήστε στην τάξη για τους τρόπους, με τους οποίους μπορεί κάποιος να ασκεί εξουσία σε άλλους, να εκμεταλλεύεται δηλαδή την όποια δύναμή του, για να επιβάλλει τη βούλησή του σε αυτούς.

 Στις σύγχρονες κοινοβουλευτικές δημοκρατίες, η πολιτική εξουσία δεν ασκείται απευθείας από τους πολίτες, αλλά από τους εκλεγμένους αντιπροσώπους τους. Οι πολίτες εξουσιοδοτούν κάποιους αντιπροσώπους τους να προωθούν αυτοί για λογαριασμό τους τα αιτήματά τους. Πώς διασφαλίζεται η ελευθερία των πολιτών απέναντι σε ενδεχόμενη αυθαιρεσία αυτών των αντιπροσώπων και γενικότερα των οργάνων της πολιτικής εξουσίας; Με δύο τρόπους:
 α) Η εξουσία των κρατικών οργάνων πρέπει να είναι νόμιμη. Το Σύνταγμα, ο θεμελιώδης νόμος του κράτους, συντάσσει την Πολιτεία, θεσπίζει τα κρατικά όργανα, τις λειτουργίες και τις αρμοδιότητές τους. Τα κρατικά όργανα ενεργούν με διαφανείς διαδικασίες, αποκλειστικά και μόνο μέσα στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων τους. Επίσης, ελέγχονται για τη νομιμότητα της δράσης τους, ακριβώς όπως και οι πολίτες. Με δυο λόγια, στη δημοκρατία η πολιτική εξουσία αυτοπεριορίζεται με κανόνες δικαίου, γι’ αυτό ένα σύγχρονο δημοκρατικό κράτος είναι ένα κράτος δικαίου.
 β) Η σύγχρονη δημοκρατία είναι πλουραλιστική. Αυτό σημαίνει ότι υπάρχουν πολλές, ενίοτε ανταγωνιστικές κοινωνικές ομάδες που δραστηριοποιούνται για την επίτευξη των συμφερόντων τους. Σκεφτείτε τη δημόσια δράση που αναπτύσσουν μη κρατικοί κοινωνικοί φορείς, όπως π.χ. ομάδες πίεσης, διάφοροι φορείς διαβούλευσης (fora) πολιτών, Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις κ.ά. Οι πολίτες που συμμετέχουν σε τέτοιους φορείς, αν και ιδιώτες, δεν ενεργούν για την προώθηση των ιδιωτικών τους συμφερόντων, αλλά ως πολίτες και μέλη του κοινωνικού συνόλου. Υπερβαίνουν την ιδιωτικότητά τους και προβάλλουν τη δική τους αντίληψη για το γενικό (ή δημόσιο) συμφέρον. Μέσα από την αντιπαραβολή και την αντιπαράθεση των διαφόρων απόψεων προωθείται η επίτευξη του γενικού καλού. Η δράση αυτών των κοινωνικών οργανώσεων, που αποτελούν τη λεγόμενη «κοινωνία των πολιτών», διαφέρει από τη δράση των κρατικών οργάνων στο ότι δεν μπορεί να επιβληθεί καταναγκαστικά (εξουσιαστικά), ασκεί απλώς πίεση και προσπαθεί να επηρεάσει τη διαμόρφωση των πολιτικών αποφάσεων. Η ακώλυτη δράση της κοινωνίας των πολιτών αποτελεί ασφαλιστική δικλείδα απέναντι σε ενδεχόμενη αυθαιρεσία της εκάστοτε πολιτικής εξουσίας. Τις λεπτομέρειες θα τις διαβάσετε στις ενότητες που ακολουθούν.

 

 

 

* forum (λατ.), πληθ. fora: η Αγορά, ο χώρος όπου συγκεντρώνονται οι πολίτες, άρα και χώρος δημόσιας διαβούλευσης.



Μια όψη της εξουσίας είναι και η δυνατότητα να επηρεάζει κάποιος τον άλλον επεμβαίνοντας σε αυτό που σκέφτεται ή θέλει ή έχει ανάγκη. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η διαφήμιση που προβάλλει έναν ιδεατό κόσμο ως πρότυπο, προκειμένου να προκαλέσει τεχνητές ανάγκες και να ωθήσει στον καταναλωτισμό.

Εικόνα

(Πηγή εικόνας: Παγκόσμια Ιστορία, Eκδ. Time Life Books – K. Καπόπουλος)

Στην πολιτική, αυτή η όψη της εξουσίας εντοπίζεται στη χρήση της πολιτικής προπαγάνδας. Για παράδειγμα, αυταρχικά καθεστώτα χρησιμοποιούν τα Μ.Μ.Ε. με σκοπό να επηρεάσουν τους ανθρώπους, επιστρατεύοντας ψέματα και παραποιώντας την αλήθεια. Τo πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι της ναζιστικής Γερμανίας.

Εικόνα

«Μια νομοθεσία εντελώς άχρηστη για τις Εξουσίες θα 'τανε αληθινή σωτηρία».

Οδυσσέας Ελύτης, Σηματολόγιον, Ρήσεις από το ποιητικό έργο «Μαρία Νεφέλη», εκδ. ύψιλον/βιβλία, Αθήνα 2001

Πώς ερμηνεύετε τον παραπάνω στίχο του Οδυσσέα Ελύτη; Θα μπορούσε ποτέ να καταστεί η νομοθεσία «εντελώς άχρηστη για τις Εξουσίες»; Αν ναι, πότε (υποθετικά – ουτοπικά) θα γινόταν αυτό;