Ανθολόγιο Φιλοσοφικών Κειμένων (Γ Γυμνασίου) - Βιβλίο Μαθητή (Εμπλουτισμένο)
Ενότητα 3 Ενότητα 5 Επιστροφή στην αρχική σελίδα του μαθήματος
 

Ε Ν O Τ Η Τ Α 4η

Η πολιτική και οι πολιτικοί

Στην ενότητα αυτή ο Σωκράτης συνομιλεί με τον Γλαύκωνα, πρεσβύτερο αδελφό του Πλάτωνα, για την πολιτική σε σχέση με τη διακυβέρνηση της πολιτείας. Εδώ θα γνωρίσουμε τις απόψεις του Πλάτωνα σχετικά με δύο βασικά ερωτήματα της πολιτικής φιλοσοφίας: α) Ποια είναι τα κίνητρα της ενασχόλησης με την πολιτική; β) Ποιο είναι το έργο και ο σκοπός της πολιτικής; Παράλληλα, ο Πλάτων καθορίζει ποιοι πολίτες οφείλουν να κυβερνούν την πόλη. Θα προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε τις πλατωνικές αντιλήψεις σε σχἐση με τη ζωή και την εποχή του φιλοσόφου και θα συζητήσουμε για τη σημασία και την αξία των απόψεών του στην εποχή μας.

KEIMENO

Η διακυβέρνηση της πολιτείας υποχρέωση των άξιων πολιτών

[Σωκράτης:] Γι' αυτόν λοιπόν, τον λόγο, είπα εγώ1, οι άξιοι άνθρωποι2 δεν επιδιώκουν την εξουσία3 ούτε για τα χρήματα ούτε για τη δόξα4· γιατί ούτε πληρωμένοι θέλουν να χαρακτηριστούν, εισπράττοντας φανερά μισθό για το αξίωμά τους, ούτε κλέφτες, αποκομίζοντας κρυφά κέρδος από αυτό. Ούτε πάλι για τη δόξα· γιατί δεν είναι φιλόδοξοι. Πρέπει λοιπόν να υπάρχει κάποιος αναγκασμός γι' αυτούς και κάποια τιμωρία προκειμένου να θελήσουν να ασκήσουν εξουσία – έτσι που σχεδόν να θεωρείται ντροπή να αναλάβει κανείς με τη θέλησή του κυβερνητικό αξίωμα προτού να εξαναγκαστεί να το πράξει5 – κι η πιο μεγάλη τιμωρία εδώ είναι να τον εξουσιάζει κάποιος χειρότερός του6, αφού ο ίδιος δε θα έχει τη διάθεση να κυβερνά. Από φόβο γι' αυτήν ακριβώς την τιμωρία7 δέχονται κατά τη γνώμη μου να ασκήσουν εξουσία οι άξιοι άνθρωποι, όταν καμιά φορά συμβεί να πάρουν εξουσία στα χέρια τους, και αναλαμβάνουν τότε να κυβερνήσουν όχι με την ιδέα ότι τους περιμένει εκεί κάτι καλό ή ότι θα καλοπεράσουν αλλά σαν να προχωρούν σε κάτι που είναι ανάγκη να το πράξουν και που δεν έχουν κάποιους καλύτερούς τους ή έστω όμοιούς τους για να τους το αναθέσουν.

(Πλάτων, Πολιτεία, Α, 347 b-d)

ΠΡΑΓΜΑΤOΛOΓΙΚΑ ΚΑΙ ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΑ ΣΧOΛΙΑ

  1. Γι' αυτόν τον λόγο, είπα εγώ: ο Σωκράτης και οι συνομιλητές του –εδώ o σοφιστής Θρασύμαχος και ο Γλαύκων συνεχίζουν τη συζήτηση για τη δικαιοσύνη και την αδικία στη ζωή της πόλης και του ατόμου (βλ. ενότητα 2η). Εδώ ο Σωκράτης αναφέρεται στα κίνητρα της ενασχόλησης με την πολιτική και στους σκοπούς της δραστηριότητας. Λίγο πιο πριν ο Σωκράτης σκέπτεται αναλογικά και συγκρίνει τη δεξιότητα της διακυβέρνησης με τις τέχνες της ιατρικής, της πλοήγησης και της εκπαίδευσης των αλόγων. Παρατηρεί ότι οι διάφορες τέχνες που υπάρχουν στην κοινωνία, όπως είναι η ιατρική ή η ναυτική, παρέχουν στους ανθρώπους κάποια ιδιαίτερη κοινή ωφέλεια, π.χ. την υγεία ή την ασφάλεια στα ταξίδια. Επομένως, αν η πολιτική διακυβέρνηση είναι μια τέχνη, σύμφωνα με την οποία ένα πρόσωπο κυβερνά άλλα πρόσωπα, ο πολιτικός πρέπει να υπηρετεί εκείνους που κυβερνά και να τους ωφελεί.
  2. Οι άξιοι άνθρωποι: όσοι έχουν ηθικό φρόνημα και χαρακτήρα, οι ενάρετοι, οι αγαθοί, οι άριστοι.
    Ισοκράτης, «Αρεοπαγιτικός» 7.20–27: Κριτήρια αξιοκρατικής επιλογής των αρχόντων (παράλληλο κείμενο)
  3. Εξουσία: πολιτική εξουσία, διακυβέρνηση.
  4. Ούτε για τα χρήματα ούτε για τη δόξα: σε αρκετά έργα του ο Πλάτων αναφέρεται στη φιλοτιμία (φιλοδοξία), τη φιλοχρηματία (φιλαργυρία) και τη φιλοσοφία (επιδίωξη της γνώσης), που τις θεωρεί βασικές τάσεις του ανθρώπινου χαρακτήρα ή κύρια κίνητρα της ανθρώπινης δράσης. Εδώ η φιλοδοξία και η φιλαργυρία χαρακτηρίζονται ως ηθικά ελαττώματα, συνεπώς αποδοκιμάζονται ως κίνητρα για την ενασχόληση με την πολιτική.
  5. Εξαναγκαστεί να το πράξει: η ασχολία των ενάρετων ανθρώπων με την πολιτική δεν είναι θέμα επιθυμίας ή προσπόρισης ατομικής ωφέλειας, αλλά υπαγορεύεται από το καθήκον, είναι απότοκος της ανάγκης να εξασφαλίζεται η ορθή άσκηση της πολιτικής εξουσίας.
  6. Εξουσιάζει κάποιος χειρότερος: ο Σωκράτης παραδέχεται πως οι αγαθοί άνθρωποι δέχονται να αναλάβουν τις ευθύνες της πολιτικής εξουσίας, για να αποτρέψουν τις επιζήμιες για την κοινωνία συνέπειες, εξαιτίας κακού χειρισμού της από ανάξια πρόσωπα.
  7. Από φόβο γι' αυτήν ακριβώς την τιμωρία: η πολιτική δεν πρέπει να ασκείται με σκοπό την ιδιοτελή εκμετάλλευση, για να αποκτήσουν κάτι οι ίδιοι οι πολιτικοί, αλλά να ασκείται ως φροντίδα για την ευημερία του κοινωνικού συνόλου.

ΠΑΡΑΛΛΗΛΟ ΚΕΙΜΕΝΟ

Η πολιτική ως τέχνη

[Ξένος:] Ας πούμε, τότε, πως αυτό είναι το τέλος (ο τελικός σκοπός) του υφάσματος της πολιτικής πράξης, η άμεση ύφανση του χαρακτήρα των γενναίων και συνετών ανθρώπων· όταν με την ομόνοια και τη φιλία η βασιλική τέχνη τούς συγκεντρώσει σε μια κοινή ζωή και κατασκευάσει, έτσι, το μεγαλοπρεπέστερο και πιο υπέροχο ύφασμα, τυλίγει όλους τους άλλους μέσα στις πόλεις, άδουλους και ελεύθερους, και τους συνέχει με αυτό το υφαντό και, χωρίς να παραλείψει κάτι από κείνα που ανήκουν σε μια ευτυχισμένη πόλη, κυβερνά και επιβλέπει.
[Σωκράτης:] Με τον καλύτερο τρόπο, ξένε, μας σκιαγράφησες και τον βασιλικό και τον πολιτικό άνδρα.

(Πλάτων, Πολιτικός, 311 b-c)

EPΩTHΣEIΣ – EPΓΑΣIEΣ

  1. Ποια κίνητρα και ποιες σκοπιμότητες ωθούν συνήθως τους ανθρώπους στην πολιτική δράση, σύμφωνα με το κείμενο;
  2. Γιατί οι ενάρετοι ή άξιοι άνθρωποι είναι, γενικά, απρόθυμοι και δεν επιθυμούν να ασχοληθούν με την πολιτική, κατά τον Πλάτωνα;
  3. Ποιο είναι, κατά τον Πλάτωνα, το μόνο ηθικά αποδεκτό κίνητρο του πολιτικού άνδρα; Σε ποιο συλλογισμό στηρίζει την άποψή του;
  4. Κι η πιο μεγάλη τιμωρία εδώ είναι να τον εξουσιάζει κάποιος χειρότερός του, αφού ο ίδιος δε θα έχει τη διάθεση να κυβερνά. Συμφωνείτε με αυτήν την άποψη που βρίσκεται στο κείμενό σας; Ποιες υποχρεώσεις συνεπάγεται η αποδοχή της για τον κοινό πολίτη;
  5. Αν συμφωνείτε με τις απόψεις του Σωκράτη και του Πλάτωνα για τα κίνητρα της πολιτικής δράσης, με ποια κριτήρια μπορείτε να αξιολογήσετε τη δράση των πολιτικών προσώπων;

ΘEMΑTΑ ΓIΑ ΣYZHTHΣH Ή ΓPΑΠTH EPΓΑΣIΑ

  1. Στο παράλληλο κείμενο (1) ο Πλάτων επιχειρεί να προσδιορίσει το έργο και το σκοπό της πολιτικής χρησιμοποιώντας την αναλογία της πολιτικής προς μια συγκεκριμένη τέχνη.
    1. Mε ποια τέχνη παρομοιάζεται η πολιτική, ως προς το έργο και τον σκοπό της;
    2. Σε μια παράγραφο προσπαθήστε να δώσετε και εσείς την αναλογία της πολιτικής προς κάποια «τέχνη», σύγχρονη ή παλιά (π.χ. ναυπηγική, μαγειρική, δραματική, πολεμική, αρχιτεκτονική κ.λπ.)
  2. Σχολιάστε το κείμενο που ακολουθεί συγκριτικά με γεγονότα από βιβλία της ιστορίας σας ή από τη σύγχρονη πραγματικότητα:
    «H πολιτική δεν περιορίζεται στην άσκηση εξουσίας και τα κίνητρα που κάνουν τους ανθρώπους να μάχονται για κοινωνική αλλαγή ή για τη διατήρηση των αξιών μιας κοινωνίας είναι πολύ βαθύτερα από την έλξη της προσωπικής φιλοδοξίας. Eδώ ιστορία και θεωρία –η δύναμη των ιδεών– παίζουν καθοριστικό ρόλο στην πολιτική».
    (Σ. Γκόλντχιλ, Έρωτας και τραγωδία, μτφρ. K. Tριανταφυλλόπουλου, εκδ. Πατάκη, Aθήνα, 2004, σελ. 222)
    o χαρακτήρας του Θεμιστοκλή  Η έκρηξη και η εξέλιξη της γαλλικής επανάστασης (κείμενο) Η ελληνική επανάσταση του 1821 (κείμενο)

ΔΙΑΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

Για ποιους λόγους, κατά τη γνώμη σας, η πολιτική βρίσκεται στο επίκεντρο του φιλοσοφικού ενδιαφέροντος του Πλάτωνα; Ποια προσωπικά βιώματα και ποια πολιτικά γεγονότα της εποχής του μπορεί να τον επηρέασαν, ώστε ο πολιτικός στοχασμός να είναι γι' αυτόν επίκαιρος και αναγκαίος; (Θα βοηθηθείτε στην απάντησή σας, αν αξιοποιήσετε τις γνώσεις σας από την Αρχαία Ιστορία και σχετικές πληροφορίες από την Εισαγωγή του βιβλίου σας).

νεανικές φιλοδοξίες και απογοητεύσεις του Πλάτωνα

 

εικόνα

ΠΕΡΙΚΛΗΣ
Mαρμάρινη προτομή του Περικλή, του σημαντικότερου πολιτικού της Aθήνας του 5ου αι. π.X. (2ος αι. μ.X., από αντίγραφο του 430 π.X., Λονδίνο, Bρετανικό Mουσείο)

εικόνα

ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ

(436-338 π.Χ.)
Περίφημος Αττικός ρήτορας, μαθητής των σοφιστών Πρόδικου, Γοργία και Τεισία αλλά και του Σωκράτη. Ίδρυσε ρητορική σχολή, όπου οι μαθητές διδάσκονταν την ευρυθμία των λόγων, τη σύνθεση των περιόδων και τα πολιτικά. Στην πολιτική προτιμούσε τη δημοκρατία από την ολιγαρχία, επαινούσε τον Πλάτωνα, θαύμαζε όμως και τον Σόλωνα.
Ρωμαϊκό αντίγραφο προτομής του Ισοκράτη (Νάπολη, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο).

εικόνα

Ξυλογραφία από την πρώτη έκδοση του έργου του διακεκριμένου Άγγλου συγγραφέα και πολιτικού Tόμας Mορ, Oυτοπία, (1516), το οποίο είναι εμπνευσμένο από την Πολιτεία του Πλάτωνα.

 

Kαταδίκη του λαϊκισμού και της δημαγωγίας

«Kαι έχω αποφασίσει να λέγω αυτά όχι για να γίνω σε κάποιους απο σας μισητός έτσι άσκοπα· γιατί εγώ δεν είμαι τόσο ανόητος ούτε άμοιρος, ώστε να θέλω να γίνομαι μισητός χωρίς να νομίζω ότι προσφέρω κανένα όφελος· θεωρώ όμως ίδιο του δίκαιου πολίτη να προτιμά τη σωτηρία των υποθέσεων της πόλης αντί της εύνοιας που αποκτά με τα λόγια του».
(Δημοσθένης, Oλυνθιακός Γ΄ 21, στο Περί της πολιτικής…, μτφρ. K.I. Δεσποτόπουλος, εκδ. MIET, 2004, σελ. 251)

εικόνα

Η δημοκρατική διαδικασία της ψήφου έχει τεθεί εδώ για να αποφασισθεί αν ο Αίας ή ο Οδυσσέας θα πάρουν τα όπλα του νεκρού Αχιλλέα. Αττική ερυθρόμορφη κύλικα, περ. 490-480 π.Χ.

ΓΛΩΣΣΑΡΙO

ΟΥΤΟΠΙΑ (λατ. utopia, οὐ + τόπος): Συνήθως η λέξη σημαίνει «αυτό που δεν έχει τόπο», το φανταστικό.

ΠΟΛΙΤΙΚΗ: 1. το σύνολο των θεμάτων που έχουν σχέση με τα κοινά, 2. η τέχνη και η πρακτική της διακυβέρνησης.

ΠΟΛΙΤΙΚΟΣ: 1. αυτός που σχετίζεται με τον πολίτη, 2. πρόσωπο που συμμετέχει ενεργά στην πολιτική.

εικόνα

H ρόκα (ἠλακάτη) και ο αργαλειός ήταν από τις συνηθισμένες γυναικείες απασχολήσεις της αρχαϊκής και της κλασικής εποχής. Σκηνή από λήκυθο που απεικονίζει γυναίκες που κλώθουν και υφαίνουν ύφασμα σε πρωτόγονο αργαλειό, 6ος αι. π.X. (N. Yόρκη, Mητροπολιτικό Mουσείο Tέχνης).

εικόνα

Ποιός είναι ο αρμόδιος να κυβερνά; Από την εποχή του Πλάτωνα, κάποιοι φιλόσοφοι έχουν θεωρήσει ότι βασικό έργο της πολιτικής φιλοσοφίας είναι ο προσδιορισμός του δίκαιου ηγεμόνα. Ο de Porter παρουσιάζει αλληγορικά το θέμα σε αυτόν τον πίνακα (1635) όπου η Αξία αναλαμβάνει την Επίγεια Εξουσία.

εικόνα

H είσοδος στην Ακρόπολη την εποχή του Περικλή (αναπαράσταση).

εικόνα

Η Πνύκα βρισκόταν μεταξύ του Λόφου των Νυμφών (Aστεροσκοπείου) και εκείνου των Μουσών (Φιλοπάππου). Εδώ συγκεντρωνόταν τέσσερις φορές το μήνα η Εκκλησία του Δήμου από τον 5ο αι. π.Χ. Oι ρήτορες αγόρευαν στο διαμορφωμένο στον βράχο βήμα, ενώ το πλήθος στεκόταν στην ημικυκλική κατηφορική πλατεία.

εικόνα

Μελανόμορφος αμφορέας, περ. 403 π.Χ. που απεικονίζει τη θεά Αθηνά να κρατά την ασπίδα της, όπου απεικονίζονται ο Αρμόδιος και ο Αριστογείτων οι οποίοι θεωρούνταν ήρωες της αθηναϊκής δημοκρατίας, επειδή φόνευσαν τον γιο του τυράννου Πεισίστρατου τον 6ο αι. π.Χ.